Ouderschapsverlof, gelijkheid en de bestrijding van geweld op vrouwen: terugblik op de vrouwencommissie van de BBTK
Tijdens onze laatste bijeenkomst op 12 november heeft de vrouwencommissie van de BBTK uitgebreid stilgestaan bij de hervorming van het ouderschapsverlof, met toelichting door Laudine Lahaye van Soralia. Die presentatie maakte het mogelijk om verder te kijken dan de enkele bijkomende dagen ouderschapsverlof die momenteel op de regeringstafel liggen. Ze bood ook de gelegenheid om breder stil te staan bij de ongelijkheden tussen vrouwen en mannen en de gevolgen daarvan op de arbeidsmarkt.
Als we het hebben over geweld tegen vrouwen, hebben we het ook over een steeds moeilijker te bereiken evenwicht tussen werk en privéleven. De mentale belasting kan gewoon ondraaglijk worden. We hebben daarom ook aandacht besteed aan het tekort aan kinderopvang, Het huidige aanbod is vaak onvoldoende aangepast aan de noden van vrouwen en gezinnen, terwijl de flexibiliteit alsmaar toeneemt. Wanneer zullen werkgevers eindelijk mee verantwoordelijkheid opnemen? Wanneer zullen zij worden aangesproken om structureel te investeren in kwaliteitsvolle opvangvoorzieningen en duurzame jobs, zodat die beter beantwoorden aan de behoeften van werknemers en, nog altijd veel te vaak, van werkneemsters? Vrouwen geen toegang geven tot voldoende opvang voor kinderen van 0 tot 12 jaar, of het nu gaat om crèches, buitenschoolse opvang, noodopvang of opvang voor zieke kinderen, betekent in de praktijk dat zij opnieuw richting het huishouden worden geduwd.
Tijdens deze vrouwencommissie hebben we ook de verschillende maatregelen van de Arizona-regering besproken die vrouwen treffen, onder meer op het vlak van sociale zekerheid, flexibiliteit op het werk en het recht om vrij over het eigen lichaam te beschikken.
Het was ook een gelegenheid om nogmaals te benadrukken: alle vormen van geweld tegen vrouwen, zowel fysiek als economisch, moeten stoppen.
De hervorming van “de rugzak”: waar gaat het over?
De zogenaamde "rugzakhervorming", die is opgenomen in het regeerakkoord, wil de organisatie van het ouderschapsverlof herzien.
Het uitgangspunt is een gemeenschappelijke verlofpot, gekoppeld aan het kind en niet langer aan elke ouder afzonderlijk. De verschillende verlofrechten zouden worden samengebracht in één gezamenlijk systeem, waarvan een deel overdraagbaar zou zijn tussen beide ouders. Het idee is onder meer geïnspireerd op regelingen die in bepaalde Scandinavische landen bestaan.
Op 22 juli 2026 keurde de ministerraad een voorontwerp van wet goed dat 5 extra verlofdagen per kind voorziet, op te nemen in het jaar volgend op de geboorte. Deze dagen zouden prioritair voorbehouden zijn aan de vader of mee-ouder, maar zouden aan de moeder kunnen worden overgedragen als deze ze niet wil of kan opnemen. De Nationale Arbeidsraad had een verdeeld advies uitgebracht, waarbij de werknemersvertegenwoordigers een negatief advies hadden gegeven.
Maar achter de technische aspecten van deze hervorming schuilt vooral een fundamentele vraag: is deze hervorming van de ouderverloven wel echt rechtvaardig voor beide ouders?
Volgens Laudine Lahaye houdt het ‘rugzakmodel’ geen rekening met de verschillende vormen van discriminatie en geweld waarmee vrouwen te maken krijgen vanaf de geboorte van hun kind, tijdens hun terugkeer naar het werk en gedurende hun volledige loopbaan.
Care: een verantwoordelijkheid die nog steeds vooral door vrouwen wordt gedragen
Zorgwerk (care) gaat over veel meer dan alleen de zorg voor kinderen: het omvat ook huishoudelijke taken, de organisatie van het gezinsleven en de zorg voor familieleden of andere naasten. Toch is de verdeling nog steeds zeer ongelijk. In België besteden vrouwen hier gemiddeld 3u06u. per dag aan, tegenover 1.57u. voor mannen. Vrouwen nemen vaker de repetitieve en tijdrovende taken op zich, terwijl mannen vaker eenmalige taken op zich nemen.
Deze ongelijkheid verandert maar heel langzaam. Al in 1999 wees de Amerikaanse sociologe Francine Deutsch op verschillende strategieën waarmee sommige mannen huishoudelijke taken vermijden of beperken: ze voortdurend uitstellen, zich onhandig of onbekwaam voordoen, telkens opnieuw hulp vragen aan de partner of net overdreven veel moeite doen voor een taak zodat men er in de toekomst niet opnieuw om wordt gevraagd.
Dergelijke gedragingen worden vaak als onschuldig of normaal beschouwd, maar dragen er wel toe bij dat de verdeling van het huishoudelijk werk ongelijk blijft. Een hervorming van het ouderschapsverlof die deze realiteit negeert, dreigt de ongelijkheid tussen vrouwen en mannen dus te vergroten in plaats van te verkleinen.
Een arbeidswereld gebouwd op de beschikbaarheid van mannen
Sinds de industriële revolutie is de arbeidswereld grotendeels opgebouwd rond het model van de mannelijke kostwinner, terwijl vrouwen traditioneel werden geassocieerd met de zorg voor het gezin en het huishouden. Daardoor ontstond het idee dat een werknemer altijd volledig beschikbaar moet zijn voor het werk, zonder rekening te moeten houden met gezins- of zorgtaken.
Ook vandaag heeft het ouderschap nog steeds een grotere invloed op de loopbaan van vrouwen: ze kunnen al bij de aanwerving worden benadeeld, omdat men ervan uitgaat dat ze minder beschikbaar zullen zijn. Bij koppels is het vaak de ouder die het minst verdient die zijn of haar werk op en lager pitje zet of stopzet om voor de kinderen te zorgen. Omdat vrouwen gemiddeld nog steeds minder verdienen dan mannen, verhoogt deze keuze hun economische afhankelijkheid en de ongelijkheid op beroepsvlak.
Een meer evenwichtige verdeling van de verantwoordelijkheden binnen het gezin is daarom ook een voorwaarde voor gelijkheid op het werk, maar ook voor een grotere aanwezigheid van vrouwen in sociale, verenigings- en syndicale functies. De tijd die aan care wordt besteed, is immers tijd die niet kan worden besteed aan het opnemen van verantwoordelijkheden en het deelnemen aan collectieve besluitvorming.
Een hervorming die ook de rechten van vrouwen kan ondermijnen
Het gezinskrediet, dat de verlofdagen aan het kind koppelt in plaats van aan elke ouder afzonderlijk, dreigt een individueel recht om te vormen in een kwestie waarover binnen het koppel of met de werkgever moet worden onderhandeld. Daardoor kunnen de individuele rechten van werkneemsters en werknemers worden verzwakt.
Deze hervorming is ook een probleem in situaties van partner- of intrafamiliaal geweld. Een systeem dat gebaseerd is op overleg en onderhandeling tussen ouders over de verdeling van verlofrechten, kan onaangepast en zelfs gevaarlijk worden.
Daarom moet een gezinsbeleid rekening houden met de reële machtsverhoudingen en ongelijkheden die binnen koppels kunnen bestaan zodat de rechten en de autonomie van vrouwen niet verder ondermijnd worden.
Welke alternatieven voor echte gelijkheid?
Gezien de beperkingen van het voorgestelde model pleit Soralia voor een aantal maatregelen om een beleid rond ouderschapsverlof uit te bouwen dat daadwerkelijk bijdraagt aan meer gelijkheid tussen mannen en vrouwen.
Enkele van de ingediende voorstellen:
- Het geboorteverlof verlengen en gelijkstellen aan het moederschapsverlof, door het verplicht te maken, naar het voorbeeld van onder meer Spanje.
- De vervangingsuitkeringen verhogen, zodat het opnemen van een verlof geen te groot inkomensverlies veroorzaakt voor gezinnen. Hierbij kan inspiratie worden gehaald uit het IJslandse systeem.
- De 15 weken moederschapsverlof behouden
- De anciënniteitsvoorwaarde in vraag stellen, omdat die vandaag bepaalde werknemers uitsluit van hun rechten.
- Het ouderschapsverlof mogelijk maken tot de leeftijd van 18 jaar van het kind, zodat beter rekening wordt gehouden met evoluerende zorgnoden.
Achter deze voorstellen schuilt een vaststelling: als we willen dat vaders en meeouders meer verantwoordelijkheid opnemen binnen het gezin, volstaat het niet om hen toegang te geven tot verlof dat door moeders niet wordt gebruikt. Zij moeten beschikken over eigen, individuele rechten, die voldoende worden vergoed en ook daadwerkelijk toegankelijk zijn.
Kinderopvang: een collectieve verantwoordelijkheid
De discussie over het ouderschapsverlof kan niet los worden gezien van de vraag naar kinderopvang. Gezinnen hebben nood aan voldoende opvangplaatsen die zowel financieel als praktisch toegankelijk zijn, met aangepaste openingsuren en oplossingen voor onverwachte situaties, met voldoende personeel, met de juiste kwalificaties en degelijke arbeidsvoorwaarden, ongeacht of de ouders werken of werkzoekend zijn.
Terwijl werkgevers steeds meer flexibiliteit eisen met zondagswerk, nachtwerk, de annualisering van de uurroosters of overuren, moeten opvangvoorzieningen kunnen voorzien in de behoeften van ouders.
In de jaren ‘90 bestond er een orgaan dat onder het Rijksfonds voor Kinderbijslag viel: het Fonds voor collectieve uitrustingen en diensten (FCUD). Het FCUD is een goed voorbeeld van deze uitdaging. Dit fonds, dat werd gefinancierd via een werkgeversbijdrage van 0,05 % aan de RSZ, maakte het mogelijk om diensten te ondersteunen die verder gingen dan de klassieke opvang die door Kind en Gezin en de ONE wordt gefinancierd: crèches met ruime openingsuren, kortdurende opvang, noodopvang of thuisopvang voor zieke kinderen. Door de regionalisering en de verdwijning van het fonds zijn verschillende van deze initiatieven afgebouwd, gesloten of geconfronteerd met beperktere openingsuren en dienstverlening.
Nochtans zijn de flexibiliteitseisen die aan werknemers worden opgelegd niet verdwenen. Waarom zouden werkgevers niet opnieuw bijdragen aan de financiering van kinderopvang die aangepast is aan de realiteit van werkende gezinnen? Het opnieuw invoeren van een financieringsmechanisme geïnspireerd op het vroegere FCUD zou het mogelijk maken om opvanginitiatieven uit te bouwen die aansluiten bij de behoeften van werknemers en wie bij de sector betrokken is. Kinderopvang mag niet uitsluitend een verantwoordelijkheid van gezinnen zijn: het is een collectieve verantwoordelijkheid, een belangrijke hefboom voor de emancipatie van vrouwen en een eerste plaats waar kinderen leren samenleven en zich sociaal ontwikkelen.
Welke gevolgen hebben de maatregelen van de Arizona-regering voor vrouwen?
De maatregelen van de Arizona-regering dreigen bestaande ongelijkheden tussen vrouwen en mannen verder te versterken (ziekte, vermindering van de gelijkstellingen, uitsluiting van deeltijdse werknemers van de werkloosheidsuitkering, lagere en moeilijker toegankelijke pensioenen), door de druk op werklozen te verhogen en door te weinig middelen uit te trekken voor openbare diensten. Deze beleidskeuzes kunnen leiden tot een terugkeer naar een traditioneel gezinsmodel waarin vrouwen opnieuw het grootste deel van de huishoudelijke taken, de zorg voor kinderen en de ondersteuning van afhankelijke familieleden opnemen. De maatregelen van Arizona dwingen vrouwelijke werknemers om deeltijds te werken, maken de werkuren buitensporig flexibel of confronteren hen met de concurrentie van goedkopere arbeidsvormen zoals flexi-jobbers en studenten…
Wat valt er anders te zeggen dan dat deze regering alle kenmerken vertoont van het patriarchale model waarvan we dachten dat het tot het verleden behoorde!
Het antifeminisme zit opnieuw in de lift: Laten we daarom onze stem laten horen en tonen dat we ons niet laten terugduwen. Niet alleen op papier, maar ook in het dagelijks leven!
Van gelijke rechten tot de strijd tegen geweld
Naar aanleiding van de Internationale Dag voor de Uitbanning van Geweld tegen Vrouwen herinnert de vrouwencommissie van de BBTK eraan dat geweld tegen vrouwen veel verder gaat dan fysieke agressie alleen. Dit geweld kan psychologisch, seksueel, economisch of administratief van aard zijn. Het kan zich voordoen binnen een relatie, binnen het gezin, op het werk en in de openbare ruimte.
Economische onafhankelijkheid, individuele sociale rechten en een betere combinatie van werk en gezin zijn daarbij essentieel. Zij geven vrouwen de mogelijkheid om hun autonomie te behouden, zelf keuzes te maken en zich los te maken uit situaties van afhankelijkheid of geweld.
De Vrouwencommissie van de BBTK roept op tot mobilisatie:
- 23 november: voor een nationale betoging. We zullen de toekomst niet ondergaan maar samen vormgeven. Afspraak om 10u aan het Noordstation in Brussel.
- 29 november: doe mee aan de betoging tegen gendergerelateerd geweld in Brussel. We zien elkaar om 12.00 uur bij het Centraal Station. De stoet vertrekt om 14.00 uur.
Ter gelegenheid van de Internationale Dag voor de Uitbanning van geweld tegen vrouwen: schilder je hand paars en deel je foto op sociale media door de account van Mirabal te taggen en de hashtag #PaarseHanden te gebruiken.